ANKARA (Diriliş Haber Ajansı) – Prof. Dr. Emin Murat Akbaş, 14 Kasım Dünya Diyabet Günü dolayısıyla kaleme aldığı kapsamlı değerlendirme yazısında, insülinin keşfine öncülük eden bilim insanı Frederick Banting’in 14 Kasım 1891’deki doğum gününün bu özel güne ilham verdiğini aktardı. Modern yaşam biçimi, beslenme alışkanlıkları ve fiziksel aktivite düzeyiyle doğrudan bağlantılı olan diyabetin, günümüzde milyonlarca kişiyi etkileyen küresel bir halk sağlığı sorunu haline geldiği belirtildi.
Tıp Tarihinde Dönüm Noktası Olan Keşif
1920’li yıllardan önce Tip 1 diyabet tanısı konulan hastalar için etkili bir tedavi seçeneği bulunmadığını hatırlatan Akbaş, hastaların ağır kalori ve karbonhidrat kısıtlaması içeren diyetlerle yaşatılmaya çalışıldığını ifade etti. 1921 yılında Toronto Üniversitesi’nde genç cerrah Frederick Banting ve tıp öğrencisi Charles Best, Profesör John Macleod’un bilimsel gözetiminde pankreastan elde edilen özütlerin kan şekerini düşürücü etkisini saptadı. Biyokimyager James Collip ise bu özütün saflaştırılarak insanlarda kullanılabilecek güvenilir bir forma dönüştürülmesini sağladı.
Toronto General Hospital’da tedavi gören 14 yaşındaki Tip 1 diyabet hastası Leonard Thompson’a 11 Ocak 1922’de ilk insülin enjeksiyonu uygulandı. İlk denemede enjeksiyon bölgesinde apse gelişmesi üzerine Collip’in saflaştırma çalışmalarının ardından 23 Ocak 1922’de gerçekleştirilen ikinci uygulamada klinik başarı elde edildi ve Thompson’ın kan şekeri düzeyleri düştü. Bu tarihi gelişmenin ardından 1923 yılında Frederick Banting ve John Macleod, Nobel Fizyoloji veya Tıp Ödülü’ne layık görüldü. Charles Best ve James Collip’in katkılarıyla ölümcül seyreden Tip 1 diyabet, yaşam boyu yönetilebilir kronik bir hastalığa dönüştü.
Küresel Diyabet ve Obezite Tablosu
Uluslararası Diyabet Federasyonu (IDF) ile Dünya Sağlık Örgütü (WHO) verilerine dikkat çeken Prof. Dr. Emin Murat Akbaş, günümüzde diyabet yükünün büyük bölümünü Tip 2 diyabetin oluşturduğunu kaydetti. IDF’nin 2025 yılında yayımlanan 11. Diyabet Atlası verilerine göre, 2024 yılında 20–79 yaş arasındaki yaklaşık 589 milyon yetişkin diyabetle yaşarken bu sayı her 9 yetişkinden 1’ine karşılık geldi. Söz konusu rakamın 2050 yılında 853 milyona ulaşacağı öngörüldü.
WHO’nun 2024 yılı verilerinde dünya genelinde yaklaşık 1,1 milyar kişinin obezite ile yaşadığı yer aldı. Aynı dönemde 18 yaş ve üzerindeki yetişkinlerin yaklaşık yüzde 45’i fazla kilolu, yüzde 16’sı ise obezite kategorisinde değerlendirildi. Diyabet vakalarının yüzde 90’ından fazlasını oluşturan Tip 2 diyabetin yaşam tarzı ve çevresel faktörlerle ilişkili olduğu, koruyucu yaklaşımlarla hastalığın ortaya çıkışının geciktirilebildiği veya önlenebildiği vurgulandı.
İnsülin Direnci ve Sistemik Organ Hasarları
Pankreastan salgılanan insülin hormonunun iskelet kası ve yağ dokusunda glikozun hücre içine alınmasını kolaylaştırıp karaciğerde glikoz üretimini baskıladığını anlatan Akbaş, hareketsizlik ve karın içi yağ dokusu artışının dokuların insüline yanıtını azaltarak insülin direncine yol açtığını bildirdi. Süreç ilerledikçe pankreasın beta hücrelerinde işlev kaybı gelişti ve insülin salgısı yetersiz kalarak Tip 2 diyabet ortaya çıktı.
Uzun süreli glisemik bozukluğun erken dönemde belirti vermeden ilerleyerek damar ve sinir sistemini etkilediği belirtildi. Bu kapsamda kalp ve damar sağlığında damar sertliği ile kardiyovasküler hastalık riskinin arttığı, kalp krizi ve inme gelişimine zemin hazırlandığı ifade edildi. Böbreklerin küçük damar yapılarında oluşan hasarla diyabetik böbrek hastalığının geliştiği, diyabetik nöropati nedeniyle el ve ayaklarda uyuşma, karıncalanma, yanma ve his kaybı yaşandığı aktarıldı. Göz sağlığında ise diyabetik retinopatinin retina damarlarını etkileyerek görme kaybına kadar ilerleyen sonuçlar doğurduğu kaydedildi.
Koruyucu Hekimlik ve Yaşam Tarzı Önerileri
Diyabetin önlenmesi ve tedavisinde yaşam tarzı düzenlemelerinin ilaç tedavisinin tamamlayıcısı olarak değerlendirilmesi gerektiğini belirten Prof. Dr. Akbaş, metabolik sağlığın korunması için atılacak adımları sıraladı. Erişkinler için haftada en az 150 dakika orta şiddette fiziksel aktivite yapılmasının insülin duyarlılığını desteklediği ifade edildi. Beslenme düzeninde sebze, meyve, tam tahıl, baklagil ve lif açısından zengin besinlerin tercih edilmesi, şekerli içecekler ile yüksek oranda işlenmiş gıdaların sınırlandırılması önerildi.
Fazla kilosu ve karın çevresinde yağlanması bulunan bireylerde sürdürülebilir kilo kaybının Tip 2 diyabet riskini azalttığı, ailesinde diyabet öyküsü olan veya risk faktörü taşıyan kişilerin düzenli kan şekeri ve HbA1c ölçümleri yaptırması gerektiği belirtildi. Genetik ve biyolojik faktörlerin de hastalık gelişiminde rol oynadığına işaret eden Akbaş, bilimsel temelli koruyucu sağlık hizmetlerinin yaygınlaştırılması ve tedaviye eşit erişimin sağlanması gerektiğini vurguladı.